Institut tarixi

O‘zbekistonda mikrobiologiya fanining rivojlanishida muhim voqea 1965-yilda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi tarkibida institut maqomiga ega bo‘lgan, 8 ta ilmiy laboratoriyadan iborat mustaqil Mikrobiologiya bo‘limining tashkil etilishi bo‘ldi. Ushbu bo‘limda 200 nafardan ortiq xodim faoliyat yuritgan. Bo‘limning tashkilotchisi va birinchi rahbari professor S.A. Asqarova bo‘lib, u O‘zbekistonda mikrobiologiya fanining shakllanishi va rivojlanishiga salmoqli hissa qo‘shgan.

Mazkur davrda tarqoq va tavsifiy tadqiqotlardan fundamental muammolarni maqsadli hal etishga o‘tish amalga oshirildi. Mikrobiologiyaning yangi yo‘nalishlari rivojlandi: V.I. Runov rahbarligida fiziologiya va biokimyo; A.G. Grinevich tomonidan mikroorganizmlar seleksiyasi va genetikasi; M.I. Mavloniy tomonidan xamirturushlar sistematikasi; V.F. Nikolyuk tomonidan protistologiya. Texnik mikrobiologiya sohasida ilk ilmiy ishlanmalar amalga oshirildi (E.I. Kvasnikov). Qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining zararkunandalari va kasalliklariga qarshi biologik kurash usullari ishlab chiqildi (Dikasova, Isamuhamedov).

Respublikada mikroorganizmlar fiziologiyasi va biokimyosi bo‘yicha Ilmiy kengash tashkil etildi, uning birinchi rahbari professor S.A. Aqkarova bo‘ldi. U, shuningdek, O‘zbekiston mikrobiologiya jamiyatining birinchi prezidenti hisoblanadi.

Mazkur davrdagi tadqiqotlarning eng muhim natijalari quyidagilardan iborat: antibiotiklar va boshqa biologik faol moddalar ishlab chiqaruvchi mashhur aktinomitsetlarning hayot faoliyatini o‘rganish; O‘zbekistonning turli tuproq turlarida aktinomitsetlarning ekologik-geografik tarqalish qonuniyatlarini aniqlash; o‘simliklar bilan vilt, gommoz, ildiz chirishi va boshqa kasalliklarning qo‘zg‘atuvchilari bo‘lgan fitopatogen mikroorganizmlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar mexanizmlarini aniqlash.

1971-yilda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika institutidan algologiya yo‘nalishidagi bir qator laboratoriyalar Bo‘lim tarkibiga o‘tkazildi.

1977-yilda Mikrobiologiya bo‘limi O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining hozirgi kunda faoliyat yuritayotgan Mikrobiologiya institutiga aylantirildi. Ushbu davrda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi A.M. Muzaffarov rahbarligida eksperimental algologiyaning fundamental va amaliy muammolari bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borildi hamda algologiya bo‘yicha nufuzli ilmiy maktab shakllantirildi. Mikroyosunlarning sistematikasi va ularni madaniy holda yetishtirish, shuningdek, ularni muhim xalq xo‘jaligi vazifalarini hal etishda qo‘llash sohasida ustuvor tadqiqotlar amalga oshirildi. Ushbu yo‘nalishdagi yutuqlari uchun akademik A.M. Muzaffarov boshchiligidagi mualliflar jamoasi 1979-yilda fan va texnika sohasida Abu Rayhon Beruniy nomidagi O‘zbekiston Davlat mukofoti bilan taqdirlandi.

1986-yilda Institut direktori lavozimiga taniqli biokimyogar va biotexnolog, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi A.G. Xolmurodov tayinlanishi bilan Institut faoliyati mikrobiologiya va mikrob biotexnologiyasining ustuvor fundamental hamda amaliy muammolarini hal etishga yo‘naltirildi. Ushbu davrda Mikrobiologiya institutida mavjud laboratoriyalar mustahkamlanib, fiziologik faol moddalar biokimyosi va biotexnologiyasi, genetik injiniring, azot fiksatsiyasi, suv mikrobiologiyasi, mikroorganizmlar fiziologiyasi yo‘nalishlarida yangi laboratoriyalar tashkil etildi.

Institut tadqiqotlari bakteriyalar, aktinomitsetlar, xamirturushlar va mikroskopik zamburug‘larning fiziologiyasi, biokimyosi va genetikasi bo‘yicha fundamental muammolarni hal etishga qaratildi. Amaliyot bilan uzviy bog‘liq holda mikrob biotexnologiyasi masalalari o‘rganildi, jumladan seleksiya, gen va hujayra injiniringi usullari orqali mikrobiologiya, yengil va oziq-ovqat sanoati, qishloq xo‘jaligi, sog‘liqni saqlash hamda tog‘-kon sanoati uchun yuqori mahsuldor mikroorganizmlar shtammlarini olish, yem-xashak va oziq-ovqat oqsili, fermentlar, vitaminlar, bioo‘g‘itlar, o‘simlik va hayvonlarning o‘sishi hamda rivojlanishini rag‘batlantiruvchi moddalar, davolovchi-profilaktik sut kislotali starter madaniyatlarni olishning kam chiqindili va chiqindisiz biotexnologiyalarini ishlab chiqish ishlari olib borildi.

Shuningdek, mikrob hujayralarida qimmatli fiziologik faol birikmalar (vitaminlar, kofermentlar) biosintezi yo‘llari (A.G. Xolmurodov), hamda paxta vilt kasalligining patogenezi mexanizmlari chuqur o‘rganildi.

Institutning 40 yillik tarixiy yo‘lida S.A. Asqarova, A.M. Muzaffarov, E.I. Kvasnikov, A.G. Xolmurodov, G. Nabiev, V.I. Runov, V.F. Nikolyuk, J.S. Safiyazov, M.M. Murodov, T. Yusupov, Sh.M. Musayev, A.G. Grinevich, E.T. Dikasova, P.T. Malaxova va boshqa ko‘plab olimlar institutning bugungi ilmiy qiyofasini shakllantirishda ulkan hissa qo‘shganlar.

Hozirgi kunda institutning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

• mikroorganizmlar olamining xilma-xilligini o‘rganish;

• bakteriyalar, aktinomitsetlar va zamburug‘larning ekologiyasi, sistematikasi, biologiyasi, fiziologiyasi, sitologiyasi va genetikasi bo‘yicha tadqiqotlar olib borish;

• ekologik toza biotexnologiyalarni ishlab chiqish imkonini beruvchi mintaqaviy mikroorganizmlar kolleksiyasini yaratish va amaliy ahamiyatga ega mikroorganizmlar madaniyatlarini saqlash;

• mikroorganizmlar fiziologiyasi va biokimyosini, fermentlar, oqsillar, vitaminlar va antibiotiklarni biosintezini o‘rganish hamda ulardan yangi texnologiyalar yordamida fiziologik faol moddalar va yuqori mahsuldor shtammlar — superprodutsentlarni ishlab chiqish;

• siyanidlar va boshqa zaharli kimyoviy moddalarni mikroblar orqali parchalanishini o‘rganish orqali atrof-muhitni muhofaza qilish bilan bog‘liq masalalarni hal etish;

• yem-xashak va oziq-ovqat oqsili olish, shuningdek, o‘simlik chiqindilarini biokonversiya qilish orqali yuqori oqsilli yem ishlab chiqarish muammolarini chuqur o‘rganish.

Institut zamonaviy ilmiy asbob-uskunalar bilan jihozlangan bo‘lib, ixtisoslashtirilgan laboratoriyalarga ega. Yuqori malakali mutaxassislar zamonaviy fizik-kimyoviy usullar, shaxsiy kompyuterlar va boshqa ilg‘or texnologiyalar yordamida ilmiy bo‘linmalar faoliyatining samarali olib borilishini ta’minlaydilar.