Enzimologiya laboratoriyasi

“Mikroorganizmlar fermentlari” laboratoriyasining tashkil etilish tarixi OʻzSSR Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya boʻlimi (institut maqomida) tarkibida 1965-1971 yillardan boshlanadi.

Laboratoriya “Enzimologiya” nomi bilan O‘zR FA Mikrobiologiya institutining “Mikroorganizmlar fermentlari” va “Ekobiotexnologiya” laboratoriylari negizida 2020-yilda tashkil etilgan.

Laboratoriya tashkil etilgandan boshlab fermentlar produtsentlarini izlash, ularni mikrob hujayralarida hosil bo‘lishini o‘rganish, biosintezini regulatsiya qilish, ajratib olish, tozalash, tavsiflash, immobilizatsiya qilish va ularni biokatalizda qo‘llashning fundamental va amaliy jihatlarini tadqiq qilib kelmoqda.

B.f.n., katta ilmiy xodim Zakirov M.Z. (1965-1984 yy.), b.f.d., prof. Davranov K.D. (1984-2003 yy.) va b.f.d., prof. Ahmedova Z.R. (2004-2019 yy.) laboratoriya mudirlari bo‘lishgan hamda uning rivojiga katta hissa qo‘shishgan.

Laboratoriyada mahalliy bakteriyalar, mitselial zamburug‘lar va achitqi zamburug‘larning gidrolazalari (lipazalar, amilazalar, proteazalar, tsellyulazalar va boshqalar) va izomerazalar (glyukoza izomerazalar) kabi fermentlar ustida tadqiqotlar olib borilgan. Ularni produtsentlari hujayralarida hosil bo‘lishi o‘rganilgan, hujayra devori orqali sekretsiya mexanizmlari yoritib berilgan va ularning ko‘pchiligi kultural suyuqlikdan ajratib olingan, gomogen holatgacha tozalangan, katalitik xossalari va molekulyar shakllari tavsiflangan.

2020 yildan boshlab laboratoriyaning asosiy ilmiy yoʻnalishi quyidagilar:

- biotexnologik ahamiyatga ega biokatalizatorlar (nitrilgidrataza, amidaza, oksigenaza, amilaza, proteaza) va metabolitlarni (biosurfaktantlar, oqsil, ekzopolisaxaridlar) hosil qiluvchi mikroorganizmlarning yangi shtammlarini ajratib olish;

- mutagenez va selektsiya usullaridan foydalanib ferment va metabolitlar produtsentlarini takomillashtirish;

- mikrobli biokataliz va biotransformatsiyalarning asosiy fermentlarini tadqiq qilish;

- katalitik faolligi va operatsion barqarorligini oshirish maqsadida istiqbolli fermentlarning rekombinant shakllarini olish va ularning strukturasini molekulyar modifikatsiya qilish;

- mikrobli va/yoki fermentativ sintez va biokataliz yordamida zarur bo‘lgan mahsulotlar - metabolitlarni olish uchun mikrob biotexnologiyalarini ishlab chiqish.

Loyihalar:

ITI: 2020-2025 yy. Mutagenez va seleksiya usullaridan foydalanish orqali fermentlar produtsentlarini takomillashtirish.
O‘zbekiston-Belarus hamkorligidagi MRB-2021-528- sonli amaliy loyiha: 2021-2023 yy. Mavzusi: «Atrof-muhitni tozalash uchun yangi biopreparatlarni yaratish maqsadida mikroorganizmlarning sanoat shtammlarini – sirt faol moddalarining superprodutsentlarini olish».
O‘zbekiston-Belarus hamkorligidagi IL-4821091620- sonli fundamental loyiha: 2022-2024 yy. Mavzusi: «B. subtilis ning ikki komponentli signal tizimlari genlaridagi mutatsiyalarning hujayradan tashqari fermentlarning ko‘plab sintez qilishiga va hujayra stressiga chidamliligig ta’sirini o‘rganish».

Yutuqlar:

O‘zbekistonda birinchi marta nitrilgidratazani produtsenti bo‘lgan aktinobakteriya Rhodococcus ruber-8/4/1 mahalliy shtammi ajratib olindi va akrilonitrilni akrilamidga biotransformatsiya qilish uchun “RODOAMID” biokatalizatori ishlab chiqildi.

Neft va neft mahsulotlarini suvli va suvli-organik muhitda eritish va parchalash uchun biosurfaktant hosil qiluvchi mikrob shtammlari va ularning assotsiatsiyalri olingan.

Patentlar:

№IAP 05723 от 28.12.2018 г. Штамм бактерий Rhodococcus ruber – 8/4/1 – продуцент нитрилгидратазы. (Махсумханов А.А., Алимова Б.Х., Пулатова О.М., Камбаралиева М.И., Ташбаев Ш.А.).
№IAP 07072 от 22.08.2022 г. Экспресс-способ для первичного отбора кислотообразующих мицелиальных грибов. (Пулатова О.М., Алимова Б.Х., Ташбаев Ш.А., Камбаралиева М.И, Холмурадова Н.К., Махсумханов А.А.).

Shartnoma asosidagi xizmatlar:

Laboratoriya xodimlari mikrobiologiya va mikrob biotexnologiyalari sohasida yuqori malakali mutaxassislar bo‘lib, quyidagi xizmatlarni ko‘rsatadilar:

Agrar soha uchun:

Fermerlarga metanogen fermentatsiyadan foydalanish va uning asosida biogaz va boyitilgan organik o‘g‘it ishlab chiqarish bo‘yicha maslahatlar berish. Biogaz fermentatsiyasining mezofil va termofil rejimlari uchun mikroorganizmlarning balanslangan metanogen assotsiatsiyasini (xamirturush) etkazib berish.

Tuproq, go‘ng va bioo‘g‘itlardagi ammiak azotini aniqlash.

Kimyo sanoati uchun:

Fermentlar va mikrob sintezi, biokonversiyasi asosida yangi turdagi mahsulotlar olish, chiqindilar va ifloslantiruvchi moddalarni qayta ishlash uchun yangi biotexnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish.

Farmasevtika sohasi uchun:

Sanoat binolari, apparatlar, uskunalar, bog‘lovchi vositalari va texnologik kiyimlarda havoning mikrobli ifloslanishini nazorat qilish.

Test mikroorganizmlariga nisbatan dori vositalari va substansiyalarning mikroblarga qarshi ta'sirini va antibiotik faolligini (miqdoriy) aniqlash.

Tozalangan suv, subtansiyalar, dori-darmonlar, biologik faol qo‘shimchalar (BAA) va boshqalarning mikrobiologik tozaligini tekshirish.

Mahalliy va xorijiy hamkorlik aloqalari:

Laboratoriya xodimlari O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining turli institutlari, O‘zR Innovatsion rivojlanish agentligi huzuridagi Ilg‘or texnologiyalar markazi, Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti, Toshkent agrar universiteti, Kimyo-texnologiya instituti va Dyuzeldorf universiteti (Germaniya) bilan hamkorlik aloqalari o‘rnatgan hamda Belarus Milliy Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya instituti va Belarus davlat universiteti bilan hamkorlikda ilmiy tadqiqotlar olib bormoqda.

Ilmiy safarlar:

MRB-2021-528- sonli loyiha rahbari, katta ilmiy xodim, b.f.n. Maxsumxanov A.A. Belarus Milliy Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya instituti direktori Shepshelev A.A. taklifi bilan “Mikrobial biotexnologiyalar: fundamental va amaliy jihatlari” mavzusidagi XIII Xalqaro ilmiy konferensiyada ishtirok etish uchun 2023 yil 5-12 iyun kunlari Minsk shahriga xizmat safarida bo‘ldi: https://mbio.bas-net.by/2023/. Maxsumxanov A.A. konferensiyaning yalpi va seksiya majlislarida qatnashdi, Belarus biotexnologiya korxonalari, biologik tadqiqotlar uchun asbob-uskunalar va reagentlar yetkazib beruvchilar va institutning mahsulotlari ko‘rgazmasiga tashrif buyurdi hamda “Sanoat biotexnologiyasi” seksiyasida taqdimot qildi.

Hozirda amalga oshirilayotgan IL-4821091620- sonli loyiha masalalarini muhokama qilish uchun loyiha hamkorlari Belarus davlat universiteti biologiya fakulteti professori Evtushenkov A.N. va dotsent Kachan A.A bilan uchrashuv o‘tkazdi. Loyiha kalendar vazifalarini bajarish uchun kichik ilmiy xodim A.F. Xolikovning hamkor laboratoriyaga xizmat safari imkoniyatlari muhokama qilindi.

Natijada IL-4821091620- sonli loyiha kichik ilmiy xodimi A.F. Xoliqov 2023 yil 5-29 iyul kunlari Minsk shahriga (Belarus Respublikasi), Belorussiya davlat universitetining biologiya fakultetiga termostabil α-amilaza genini B6-1/5 shuttle vektoriga klonlash va E. coli DH5a va B. subtilis-168 ekspression tizimlari ekspressiya qilish uchun xizmat safarida bo‘ldi. Barcha rejalashtirilgan ishlar muvaffaqiyatli amalga oshirilgan.

Xizmat safarlarini moliyalashtirish hamkorlikdagi loyihalar hisobidan amalga oshirilgan.